Παρουσίαση Βιβλίου "ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΔΕΙΟΔΟΤΗΣΗΣ"

Πέμπτη 26 Νοεμβρίου 2026, Αίθουσα ΕΣΗΕΑ, 1ος όροφος, Ακαδημίας 20, Αθήνα.

Γ. ΒΑΒΙΖΟΣ – Θ. ΛΑΓΚΑΣ
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΔΕΙΟΔΟΤΗΣΗΣ
Εκδόσεις Παπασωτηρίου, 2026. Αθήνα.

Συνοπτική παρουσίαση

Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εκπόνηση και η έγκριση των περιβαλλοντικών μελετών.[1]

Περιλαμβάνει την κριτική περιγραφή του θεσμοθετημένου περιεχομένου εκπόνησης των περιβαλλοντικών μελετών, της κατάστασης του περιβάλλοντος (υφιστάμενη κατάσταση αναφοράς), της πληρότητας της τεχνικής περιγραφής των προβλεπόμενων έργων και παρεμβάσεων για την αποτροπή δυσμενούς μεταβολής της υφιστάμενης κατάστασης, το περιεχόμενο των αντιδράσεων κατά της έγκρισης των μελετών αυτών και της υλοποίησης των προβλεπόμενων έργων.

Στο βιβλίο αυτό, το περιβάλλον δεν προσεγγίζεται ως ένα στατικό υπόβαθρο, αλλά ως ένα δυναμικό και χαοτικό πεδίο, το οποίο διαμορφώνεται αέναα μέσα από ασύμμετρες εξωγενείς διαταραχές, ιστορικές συγκυρίες και πολλαπλές καταστάσεις μετάβασης.

Αυτό το δυναμικό γίγνεσθαι καθορίζεται από τη συνεξελικτική πορεία των έμβιων και την αμφίδρομη αλληλεπίδρασή τους με τους μη βιοτικούς συντελεστές και την επίδραση της ανθρωπογενούς δραστηριότητας και μεταβάλλεται ριζικά υπό την επίδραση εξωγενών διαταραχών, οι οποίες μετατρέπουν τις στοιχειώδεις χωρικές ενότητες σε ανοιχτά, στοχαστικά και εγγενώς ασταθή πλέγματα.[2,3,4,5,6] Τα έμβια δεν προσαρμόζονται παθητικά, αλλά παρεμβαίνουν ενεργά,[9] αναδιαμορφώνοντας τη ροή της ύλης (μάζα και ενέργεια),[7] μέσω της κατασκευής πολυδιάστατων οικολογικών θώκων.[8] Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ρίζες των φυτών και των συμβιωτικών μυκήτων, που διαβρώνουν τα πετρώματα, με αποτέλεσμα η τροποποιημένη δομή του θώκου να αναδιαμορφώνει τις πιέσεις της φυσικής επιλογής και οι τυχαίες γενετικές μεταλλάξεις να σταθεροποιούνται στο γονιδίωμα των επόμενων γενεών.[10] Η προσαρμογή αυτή συντελείται μέσω εξελικτικών μηχανισμών που επιδρούν αποκλειστικά στο επίπεδο των ατόμων (φαινοτυπικό και γονοτυπικό επίπεδο).

Το βιβλίο αυτό παρουσιάζει κριτικά τις αγκυλώσεις[11] του αδειοδοτικού μηχανισμού των περιβαλλοντικών μελετών και τις στρεβλές ή εσφαλμένες αποφάσεις της διοίκησης και της δικαιοσύνης που οφείλονται στην ασάφεια και την εννοιολογική αμφισημία των θεσμοθετημένων όρων και προδιαγραφών, στην αδυναμία παραγωγής και στη συνακόλουθη έλλειψη πρωτογενών δεδομένων.

Οι αγκυλώσεις αυτές, εν πολλοίς, οφείλονται στην υιοθέτηση από τη νομοθεσία των τροποποιημένων απόψεων της οικολογικής επιστήμης,[12] που ενστερνίζονται οι εγχώριες και οι διεθνείς περιβαλλοντικές οργανώσεις.[13]

Προς αντίκρουση των θεωρήσεων αυτών η κλασική βιβλιογραφία[14] απορρίπτει, ως στερούμενες επιστημονικής θεμελίωσης, τις μεταφυσικές προεκτάσεις του Εξελικτικού Μονισμού του E. Haeckel,[15] καθότι διολίσθησαν σε μια αυθαίρετη κοινωνική προβολή της φυσικής αιτιοκρατίας,[16,17] η οποία ιστορικά χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει κοινωνικές ανισότητες, τις φυλετικές διακρίσεις και την ευγονική του χιτλεροφασιστικού καθεστώτος.

Η απόρριψη αυτή στερεί κάθε θεωρητικό έρεισμα από τις προσπάθειες αναγνώρισης δικαιωμάτων σε άλλα – εκτός του ανθρώπου – έμβια, επιβεβαιώνοντας ότι η νομική προσωπικότητα αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο και αποκαλύπτοντας τον έωλο χαρακτήρα της ρητορικής των περιβαλλοντικών οργανώσεων που, υιοθετώντας δομές του μονισμού, αυτοαναγορεύονται σε «συνηγόρους»[18] του περιβάλλοντος και επιλεγμένων ειδών και προσφεύγουν δικαστικά, χωρίς την τεκμηρίωση προσωπικής βλάβης, προβάλλοντας επιχειρήματα που ξεπερνούν τη χρησιμότητά τους για τον άνθρωπο.[19]

Αντίστοιχα, καταρρίπτονται οι απόψεις του F. Clements,[20] ο οποίος, εγκλωβισμένος σε έναν αυστηρό καρτεσιανό δυϊσμό, στον γραμμικό ντετερμινισμό και σε μια τελεολογική ορθολογικότητα,[21] αντιμετώπισε τις διακριτές χωρικές ενότητες του περιβάλλοντος ως κλειστά, αυτορρυθμιζόμενα συστήματα.

Για τους θιασώτες αυτής της σχολής, ο μεταβολισμός και οι συμπεριφορές των οργανισμών συνιστούν άμεσους μηχανισμούς προσαρμογής,[22,23] ενώ η επιβίωση αποτελεί μια απώτερη μελλοντική σκοπιμότητα[24,25] που κατευθύνει εκ των προτέρων τα έμβια όντα προς μια προδιαγεγραμμένη στατική ισορροπία (θεωρία της κορυφώσεως, πιο γνωστή ως θεωρία κλίμαξ).[26,27]

Ομοίως, για αυτούς ο γραμμικός ντετερμινισμός αποκλείει την επίδραση των τυχαίων περιστατικών στην εξέλιξη.

Επίσης, θεωρούν την εξελικτική πορεία ευθύγραμμη και μονοδιάστατη και ότι η γνώση των αρχικών συνθηκών επιτρέπει την απόλυτη πρόβλεψη των τελικών καταστάσεων· μια θέση που παραμένει απλή εικασία, στερούμενη εμπειρικής επιβεβαίωσης ή επιστημονικής μεθοδολογίας.[28,29,30,31]

Πρακτική συνέπεια της απόρριψης αυτών των θεωριών είναι η τεκμηρίωση του ανέφικτου των προβλέψεων και των οραματισμών των περιβαλλοντικών οργανώσεων για την εξέλιξη του περιβάλλοντος, καθώς και των σχετικών προβλέψεων που διατυπώνονται σε κείμενα δημόσιων υπηρεσιών αλλά και στο σκεπτικό διοικητικών ή δικαστικών αποφάσεων.

Οι κλασικές θεωρήσεις της οικολογικής επιστήμης αποδομούν και τις μεταφυσικές απόψεις των αδελφών Odum,[32,33] οι οποίοι, υπό τα κριτήρια του «ολιστικού μηχανικισμού» και του «οικοκεντρικού λειτουργισμού», διαστρέβλωσαν την έννοια του οικοσυστήματος κατά Tansley,[34] αναγορεύοντάς το αυθαίρετα σε στοιχειώδη χωρική ενότητα του περιβάλλοντος.

Η προσέγγισή τους, που αντιμετωπίζει τον πλούτο των ειδών με γνώμονα τη συμβολή τους στη διατήρηση μιας υποθετικής ομοιόστασης και εισηγείται μια κανονιστική χρήση της οικολογίας στην κοινωνικοπολιτική σφαίρα, κρίνεται επιστημονικά αβάσιμη,[35] καθώς ο χωρικός προσδιορισμός των οικοσυστημάτων είναι αδύνατος.

Η απόρριψη αυτή καθιστά καταχρηστικές τις γενικές αναφορές σε οικοσυστήματα, αναδεικνύει το προβληματικό πλέγμα των σχετικών θεσμοθετημένων απαιτήσεων και υποχρεώνει σε αυστηρή στροφή προς την προστασία συγκεκριμένων χωρικών ενοτήτων, όπως οι τύποι φυσικών οικοτόπων της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ.

Στο ίδιο πλαίσιο, ως επιστημονικά εσφαλμένοι απορρίπτονται[36] ο τελεολογικός οργανικισμός και η ανθρωπομορφική, μυστικιστική «Υπόθεση της Γαίας» του J. E. Lovelock[37] που αντιμετωπίζουν το περιβάλλον ως μια έμψυχη ολότητα που μεριμνά ή αμύνεται απέναντι στις ανθρώπινες παρεμβάσεις και θεωρούν τον άνθρωπο ως ένα απλό, εξαρτώμενο κύτταρο του ευρύτερου έμψυχου οργανισμού.[38] Η απόρριψή τους επιβεβαιώνει τον σκοπό της περιβαλλοντικής προστασίας στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους μέσω της ενεργητικής τεχνολογικής και ορθολογικής παρέμβασης.[39,40,41]

Με τις κλασικές οικολογικές θεωρήσεις, η διαγενεακή ρητορική αντιμετωπίζεται ως ιδεολογικό όχημα καθήλωσης που εγκλωβίζει την περιβαλλοντική πολιτική σε ένα παραδοσιοκρατικό πλαίσιο απόλυτης προσκόλλησης στο παρελθόν.

Πρόκειται για τις θεωρήσεις που αντιλαμβάνονται την αλληλουχία των γενεών ως μια «αλυσίδα αίματος και γης» με προσεγγίσεις του τύπου: «δεν κληρονομήσαμε τη γη (ή το περιβάλλον) από τους προγόνους μας, αλλά τη δανειστήκαμε από τους απογόνους μας»,[42,43] οι οπαδοί των οποίων απαιτούν τη διατήρηση μιας ανέγγιχτης φύσης, αρνούμενοι την τεχνολογική εξέλιξη.[44]

Η ρητορική αυτή συνιστά το ιδεολογικό υπόβαθρο τόσο των οπαδών του Δημιουργισμού όσο και των σύγχρονων «οικοφασιστικών» οργανώσεων που, με ρίζες στον γερμανικό ρομαντισμό και εθνικισμό του 19ου αιώνα, δαιμονοποιούν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα ως εγγενή απειλή για το περιβάλλον.[45,46,47,48]

Με τα δεδομένα της σύγχρονης επιστήμης, η υλοποίηση των απόψεων αυτών είναι εντελώς ανέφικτη, διότι προσκρούει στη μη αναστρέψιμη πορεία της εξέλιξης,[49,50] αφού η επιστροφή σε μια πρότερη περιβαλλοντική κατάσταση θα απαιτούσε την τεχνητή αναβίωση εξαφανισμένων ειδών και την αναχαίτιση της βιολογικής εξέλιξης που έχει μεσολαβήσει.[51,52]

Αμφισβητείται επίσης η επάρκεια των πολιτικών και οικονομικών προταγμάτων, τα οποία επιχειρούν να αντιμετωπίσουν την περιβαλλοντική κρίση αποκλειστικά μέσω της παράτασης του κύκλου ζωής των προϊόντων (κυκλική οικονομία)[53,54,55] ή της αποσύνδεσης της παραγωγής από τη ρύπανση (πράσινη ανάπτυξη)[56,57] ή μέσω αποσπασματικών διορθώσεων.[58]

Στο ίδιο πλαίσιο, καταρρίπτεται η νεομαλθουσιανή σχολή σκέψης της Λέσχης της Ρώμης[59,60,61,62] περί «ορίων στη μεγέθυνση», καθώς τα σύγχρονα εμπειρικά δεδομένα των ανεπτυγμένων οικονομιών καταδεικνύουν το φαινόμενο της αποσύνδεσης, όπου το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) αυξάνεται ενώ οι εγχώριες περιβαλλοντικές επιπτώσεις μειώνονται.[63,64]

Επισημαίνεται ότι τα σύνολα των έμβιων στερούνται κάθε αξιωματική «εγγενή αξία» και προσεγγίζονται ορθολογικά βάσει της ανθρωποκεντρικής τους χρησιμότητας.[65,66]

Απορρίπτεται έτσι ως επιστημονικά αλυσιτελής η επιλεκτική προστασία μεμονωμένων ειδών[67,68] υπέρ της οποίας δραστηριοποιούνται[69,70] εθνικές και διεθνείς περιβαλλοντικές οργανώσεις,[71,72] και τεκμηριώνεται ότι οι προσπάθειες αυτές αδυνατούν να διασφαλίσουν την προστασία των ειδών, καθώς και των τύπων φυσικών οικοτόπων στους οποίους αυτά ενδιαιτώνται.[73,74,75,76,77]

Μετά τα όσα προαναφέρθηκαν τεκμηριώνεται ότι το ζητούμενο των περιβαλλοντικών μελετών δεν συνίσταται στην εξασφάλιση μιας δογματικής συντήρησης ούτε στην ουτοπική αποκατάσταση μιας ανύπαρκτης περιβαλλοντικής στατικότητας, αλλά στην οργανική σύγκλιση της προστασίας του περιβάλλοντος με τη βιώσιμη κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη και με την εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής.[78]

Με τις θεωρήσεις αυτές, η αποτίμηση και η αντιμετώπιση των αναπτυξιακών επιπτώσεων αποσυνδέονται από τη στενά τεχνοκρατική λογική και μετεξελίσσονται σε πεδίο πολιτικής ευθύνης και δημοκρατικής λήψης αποφάσεων από τα θεσμικά όργανα της Πολιτείας, τα οποία καλούνται να εγγυηθούν τον δίκαιο καταμερισμό του κόστους και του οφέλους στο κοινωνικό σύνολο.

Σε πολλές περιπτώσεις το νομικό πλαίσιο και οι αποφάσεις της διοίκησης και των δικαστηρίων μεταθέτουν στις περιβαλλοντικές μελέτες το ασύμμετρο βάρος τεκμηρίωσης της πλήρους απουσίας επιπτώσεων.[79,80] Η μετάθεση αυτή γίνεται με την παράλειψη προσδιορισμού στο νομικό πλαίσιο της απαιτούμενης πληρότητας, της μεθοδολογίας συλλογής και επεξεργασίας των δεδομένων και των πεδίων τιμών για τον προσδιορισμό καταστάσεων που διέπονται από αβεβαιότητα.[81]

Οι ελλείψεις δεδομένων φαίνεται ότι προκαλούν και τη συστηματική παράκαμψη, από τις αρμόδιες αρχές, των νομολογιακών επιταγών του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), οι οποίες απαιτούν την εδραίωση των πορισμάτων της περιβαλλοντικής αδειοδότησης επί μιας απτής, επίκαιρης και επιστημονικά επαληθεύσιμης πραγματικότητας.[82,83,84,85,86]

Ενδεικτικά αναφέρεται ότι τα ελλιπή δεδομένα δεν επιτρέπουν τη θεμελίωση, στις περιβαλλοντικές μελέτες, των αξιολογήσεων για τον χαρακτηρισμό της «Ικανοποιητικής Κατάστασης Διατήρησης» (Ι.Κ.Δ.) για τους τύπους φυσικών οικοτόπων και τα προστατευόμενα είδη τους. Ως εκ τούτου, παραμένει μεθοδολογικά μετέωρη η τεκμηρίωση της μη αρνητικής μεταβολής και της μακροχρόνιας διατήρησης της Ι.Κ.Δ. με βάση τις αλλοιώσεις που επιφέρουν τα υπό εξέταση έργα.

Αυτή η αποδεικτική αδυναμία απορρέει και από το γεγονός ότι από τα επίσημα διαθέσιμα δεδομένα δεν προκύπτει η αφθονία των ειδών πανίδας (του αριθμού των ατόμων στη χωρική ενότητα αναφοράς) σε μέγεθος ανώτερο από εκείνο που ορίζεται βιβλιογραφικά ως «Ελάχιστος Βιώσιμος Πληθυσμός».[87,88]

Παρά την αντικειμενική αυτή αδυναμία διασφάλισης του Ελάχιστου Βιώσιμου Πληθυσμού, τόσο οι προσφυγές και οι καταγγελίες περιβαλλοντικών οργανώσεων, όσο και οι αποφάσεις της διοίκησης και της δικαιοσύνης, εμμένουν στην επίκληση[89] μιας απόλυτης διασφάλισης: της πλήρους άρσης κάθε εύλογης επιστημονικής αμφιβολίας ως προς την απουσία επιπτώσεων που θα μπορούσαν να παραβλάψουν την Ικανοποιητική Κατάσταση Διατήρησης της υπό εξέταση περιοχής.[90,91,92]

Στο ίδιο κανονιστικό πλαίσιο εντάσσονται και οι ανάλογες απαιτήσεις τεκμηρίωσης της «ακεραιότητας» των τόπων του δικτύου Natura 2000, παρότι η ακεραιότητα καθορίζεται λειτουργικά από τη δομή, τη συνοχή και τις οικολογικές διεργασίες που εγγυώνται τη μακροπρόθεσμη διατήρησή τους σε Ικανοποιητική Κατάσταση Διατήρησης.[93]

Επισημαίνεται ότι η έκδοση της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ αντικατέστησε τη στοιχειώδη χωρική ενότητα αναφοράς του «βιοτόπου» με την ενότητα «τύποι φυσικών οικοτόπων».[94,95] Οι εν λόγω ενότητες προσδιορίζονται αντικειμενικά μέσω της χαρτογραφικής αποτύπωσης και της ανάλυσης της δομικής σταθερότητας των βιοκοινοτήτων τους και περιγράφονται θεσμικά στα Τυποποιημένα Έντυπα Δεδομένων (Standard Data Forms – SDF) της Ευρωπαϊκής Ένωσης.[96]

Ανέφικτος είναι ο ποσοτικός προσδιορισμός της βιολογικής ποικιλότητας, ενός μεγέθους πρακτικώς απροσδιόριστου, με εκθετικές διαστάσεις εντός οποιασδήποτε διακριτής χωρικής ενότητας. Ενδεικτικός είναι ο αριθμός των έμβιων στο επιφανειακό στρώμα του εδάφους (10⁹/g), τα οποία ταξινομούνται σε χιλιάδες διαφορετικά είδη.[97]

Η εγγενής αδυναμία ποσοτικής αποτίμησης της βιοποικιλότητας ανά χωρική ενότητα παρακάμπτεται συνήθως με προσεγγιστικές εκτιμήσεις, όπως με αναφορές σε «βιομάζα», δείκτη που εκφράζει το συνολικό βάρος των έμβιων[98] εντός καθορισμένης έκτασης ή σε συγκεκριμένο όγκο,[99] ή με αναφορά σε άτομα μόνο μιας συγκεκριμένης ταξονομικής βαθμίδας (τάξον). Οι προσεγγιστικές εκτιμήσεις όμως μεταθέτουν[100] την οικολογική αβεβαιότητα στο ίδιο το περιβάλλον,[101] με τα ελλιπή δεδομένα να λειτουργούν ως άλλοθι νομιμοποίησης μη αναστρέψιμων βλαβών.[102]

Η εγγενής δυσκολία ποσοτικού προσδιορισμού της βιοποικιλότητας καθιστά ανέφικτες, στις Μελέτες Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης, τόσο την αξιολόγηση των σχέσεων ανάμεσα στα έμβια όσο και την αξιολόγηση της επίτευξης των «Στόχων Διατήρησης».[103,104,105] Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελούν οι εκτιμήσεις των Στόχων Διατήρησης για τους τύπους φυσικών οικοτόπων, όπως οι Λίμνες και τα Τέλματα (κωδικοί 3130, 3140, 3150, 3160 και 3170*), η κατάσταση των οποίων εξαρτάται από μικροβιακές βιογεωχημικές διεργασίες και προκύπτει μόνο από ακριβή αναλυτικά δεδομένα σύνθεσης και αφθονίας των ειδών τους.

Οι συστηματικές ασάφειες και οι μεθοδολογικές ελλείψεις δεν είναι τυχαίες· αποτελούν το προϊόν επιλεκτικών αναθέσεων σε ένα κλειστό δίκτυο συμφερόντων,[106] του οποίου η δομή και τα προϊόντα υπηρετούν αποκλειστικά τις στρατηγικές σκοπιμότητες των δημιουργών του, είναι δηλαδή αυτοαναφορικό. Υπό το πρίσμα αυτό, η επιδίωξη προσόδων, οι δομικές πλημμέλειες κατά την εκπόνηση των περιβαλλοντικών μελετών,[107] καθώς και οι θεσμικές αγκυλώσεις της περιβαλλοντικής αδειοδότησης, δεν θεωρούνται συγκυριακές δυσλειτουργίες. Συνιστούν τον πάγιο μηχανισμό συντήρησης και αναπαραγωγής του υφιστάμενου καθεστώτος. Αυτές οι δομικές παθογένειες αποτιμώνται σε συνδυασμό με τον ασύμμετρο επιμερισμό των οφελών και των επιβαρύνσεων που απορρέουν από την εφαρμοζόμενη πολιτική.[108,109,110,111,112]

Στο βιβλίο περιγράφεται η σύσταση του δικτύου, το οποίο συγκροτούν περιβαλλοντικές οργανώσεις, στελέχη τους, πανεπιστημιακοί, μελετητές και δημόσιοι λειτουργοί. Η συγκρότησή του καταλογίζεται και στις στρατηγικές επιλογές της πολιτικής και υπηρεσιακής ηγεσίας του Υπουργείου Περιβάλλοντος των αρχών της δεκαετίας του 1990, οι οποίες υιοθετήθηκαν από τις μεταγενέστερες ηγεσίες, επειδή η έλλειψη δεδομένων και οι εγκρίσεις ελλιπών περιβαλλοντικών μελετών απαιτούν την κάλυψη της πολιτικής ηγεσίας και μετατρέπουν τις αδειοδοτικές αρχές σε μηχανισμούς τυπικής επικύρωσης.[113,114,115,116]

Η ρητορική του δικτύου αυτού ασπάζεται τις μεταφυσικές και τις ατεκμηρίωτες απόψεις των περιβαλλοντικών οργανώσεων και αναπαράγει καταστροφολογικά αφηγήματα, με αποκλειστικό γνώμονα τη δημοσιότητα,[117,118] την οποία αξιοποιεί εκμεταλλευόμενο τα φοβικά αντανακλαστικά της κοινωνίας.[119,120,121] Η στρατηγική αυτή στοχεύει προνομιακά σε ένα ακροατήριο που χαρακτηρίζεται από επιστημονικό αναλφαβητισμό και βαθιά ροπή προς τη συνωμοσιολογία.[122,123,124] Πρόκειται για τη δεξαμενή πολιτών, η οποία αντιμετωπίζει τις εκλεγμένες κυβερνήσεις ως «εξ ορισμού διεφθαρμένες», τα κοινοβουλευτικά κόμματα ως «μίσθαρνα όργανα» μασονικών και σιωνιστικών συμφερόντων, ενώ ταυτόχρονα υιοθετεί θεωρίες για τη συγκάλυψη των αεροψεκασμών, τα αίτια πολύνεκρων τραγωδιών[125] και τις υποτιθέμενες θανάσιμες απειλές των εμβολίων mRNA.[126,127,128]

Στο βιβλίο αυτό εξετάζεται κριτικά ο ρόλος των διεθνών και εγχώριων περιβαλλοντικών οργανώσεων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και η μετεξέλιξή τους σε πανίσχυρες ομάδες πίεσης. Τεκμηριώνεται επίσης η εκτεταμένη διείσδυση των στελεχών τους σε θεσμικά κέντρα λήψης αποφάσεων, όπως η Επιτροπή Φύση 2000 και τα Διοικητικά Συμβούλια των Φορέων Διαχείρισης. Η διείσδυση αυτή επιδρά καταλυτικά στη διαμόρφωση του κανονιστικού και νομοθετικού πλαισίου εκπόνησης και παραγωγής των μελετών, με αποτέλεσμα οι ελεγχόμενοι να μετατρέπονται de facto σε ελεγκτές,[129] εξουδετερώνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο τη θεσμική εγγύηση της αμεροληψίας που επιτάσσει ο νομικός μας πολιτισμός.[130]

Η συσχέτιση της συμμετοχής των στελεχών των περιβαλλοντικών οργανώσεων στα κρατικά όργανα με την ταυτόχρονη ανάληψη χρηματοδοτούμενων έργων και τον έλεγχο των εξεταστικών επιτροπών του δημοσίου τομέα είναι ενδεικτική της ανακύκλωσης των οικονομικών πόρων αποκλειστικά μεταξύ των μελών του δικτύου και της νομιμοποίησης της επιστημονικής αυθαιρεσίας εις βάρος του δημοσίου συμφέροντος.

Ο μηχανισμός αναπαραγωγής αυτού του δικτύου, καθώς και οι σχέσεις ορισμένων μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας με τα στελέχη της Διοίκησης, τεκμηριώνονται με την παρουσίαση των εξεταστικών επιτροπών διδακτορικών διατριβών στελεχών της δημόσιας διοίκησης, τα οποία εγκρίνουν μελέτες που εκπονούν τα ίδια τα μέλη των επιτροπών. Η συσχέτιση αυτή συνιστά κλασικό παράδειγμα μετατροπής του «ακαδημαϊκού κεφαλαίου» σε θεσμική και οικονομική ισχύ.[131,132,133]

Το θεμελιώδες πόρισμα του βιβλίου συμπυκνώνεται στην επιτακτική ανάγκη μετάβασης από ένα καθεστώς υποκειμενικών, γραφειοκρατικών ή ιδεολογικά φορτισμένων κρίσεων σε ένα σύστημα περιβαλλοντικής αξιολόγησης προσηλωμένο στην επιστημονική αντικειμενικότητα.[134]

Νοέμβριος 2026
Γ.Β. –Θ.Λ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:

1. Ehrlich, P. R., Raven, P. H. (1964). Butterflies and plants: A study in coevolution. Evolution, 18(4), 586–608.
2. Begon, M., Townsend, C. R. (2020). Ecology: From individuals to ecosystems (5th ed.). Wiley.
3. Γεωργίου, Γ., Παπαδόπουλος, Π., Οικονόμου, Κ. (2019). Δυναμικά οικοσυστήματα και η θεωρία της μη-ισορροπίας. Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα.
4. Γεωργίου, Γ. (2021). Η μεταπαραδειγματική στροφή στις περιβαλλοντικές επιστήμες. Ακαδημαϊκός Τύπος.
5. Παπαδόπουλος, Π. (2023). Νέα Οικολογία: Επιστημολογικές και οντολογικές αναθεωρήσεις. Εκδόσεις Παπαζήση.
6. Odling-Smee, F. J., Laland, K. N., Feldman, M. W. (2003). Niche construction: The neglected process in evolution. Princeton University Press.
7. Odling-Smee, F. J., Laland, K. N., & Feldman, M. W. (2003). Niche construction: The neglected process in evolution. Princeton University Press.
8. Levins, R. (1968). Evolution in changing environments: Some theoretical explorations. Princeton University Press.
9. Laland, K. N., Matthews, B., Feldman, M. W. (2016). An introduction to niche construction theory. Evolutionary Ecology, 30(2), 191–202. doi.org
10. Παπαδόπουλος, Ν. (2018). Η πρόκληση των περιβαλλοντικών μελετών στον ελληνικό χώρο. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις
11. Brown, A., Jones, B. (2023). Data monopoly and conflict of interest in environmental networks. Academic Press.
12. Παπαδόπουλος, Γ., Ιωάννου, Ε. (2022). Η εργαλειοποίηση της οικολογίας από κοινωνικές ομάδες συμφερόντων. Κοινωνιολογικές Αναζητήσεις, 8(1), 112–135.
13. Verhulst, P. F. (1838). Notice sur la loi que la population suit dans son accroissement. Correspondance Mathématique et Physique, 10, 113-121, Lotka, A. J. (1925). Elements of Physical Biology. Williams & Wilkins., Volterra, V. (1926). Fluctuations in the abundance of a species considered mathematically. Nature, 118, 558–560.,. Gause, G. F. (1934). The Struggle for Existence. Williams & Wilkins., Tansley, A. G. (1935). The use and abuse of vegetational concepts and terms. Ecology, 16(3), 284-307., Levins, R. (1969). Some demographic and genetic consequences of environmental heterogeneity for biological control. Bulletin of the Entomological Society of America, 15(3), 237-240., Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4(1), 1-23., May, R. M. (1973). Stability and Complexity in Model Ecosystems. Princeton University Press., Maynard Smith, J. (1982). Evolution and the Theory of Games. Cambridge University Press., Levin, S. A. (1992). The problem of pattern and scale in ecology. Ecology, 73(6), 1943-1967., Legendre, P., Legendre, L. (1998). Numerical Ecology. Elsevier., Καρανδεινός, Μ. Γ. (2014). Ποσοτικές οικολογικές μέθοδοι: Από τη θεωρία στην πράξη. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
14. Haeckel, E. (1892). Der Monismus als Band zwischen Religion und Wissenschaft. Bonn: Emil Strauss.
15. Σκορδούλης, Κ. (2018). Από την περιβαλλοντική ηθική στην πολιτική οικολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Τόπος.
16. Μπάλιας, Γ. (2011). Οικολογία και Πολιτική. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.
17. Σπηλιωτόπουλος, Ε. (2017). Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου (15η έκδ.). Νομική Βιβλιοθήκη.
18. Bosselmann, K. (2015). The principle of sustainability: Transforming law and governance (2nd ed.). Routledge
19. Clements, F. E. (1916). Plant Succession: An Analysis of the Development of Vegetation. Washington: Carnegie Institution of Washington.
20. Laplace, P.-S. (1951). A philosophical essay on probabilities (F. W. Truscott & F. L. Emory, Trans.). Dover Publications. (Original work published 1814).
21. Faber, M., & Manstetten, R. (2010). Philosophical basics of ecology and economy. Routledge.
22. Natural, A. (2025). Aristotle's oikonomikē as an environmental ethic [Unpublished manuscript] Philosophical Archive.
23. Mayr, E. (1974). Teleological and teleonomic, a new analysis. Boston Studies in the Philosophy of Science, 14, 91–117.
24. Taylor, P. W. (1986). Respect for nature: A theory of environmental ethics. Princeton University Press.
25. Scoones, I. (1999). The new ecology and the social sciences: what prospects for a fruitful engagement? Annual Review of Anthropology, 28, 479-507. doi:10.1146/annurev.anthro.28.1.479
26. Zimmerer, K.S. (1994), Human Geography and the “New Ecology”: The Prospect and Promise of Integration. Annals of the Association of American Geographers, 84: 108-125.
27. Γεράκης, Π. Α. (1970). Μαθήματα οικολογίας. ΑΠΘ.
28. Ντάφης, Σ. (1976). Ταξινόμησις της δασικής βλαστήσεως της Ελλάδος. Υπουργείον Γεωργίας. Σειρά Αυτοτελείς Εκδόσεις της Υπηρεσίας Δασικών Εφαρμογών & Εκπαιδεύσεως αρ. 36.
29. Μαυρομμάτης, Γ. (1980). Το βιοκλίμα της Ελλάδος: Σχέσεις κλίματος και φυσικής βλαστήσεως – Βιοκλιματικοί χάρτες. Υπουργείο Γεωργίας, Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος, Ίδρυμα Δασικών Ερευνών.
30. Ντάφης, Σ. (1986). Δασική οικολογία. Εκδόσεις Γιαχούδη-Γιαπούλη.
31. Odum, E. P., Odum, H. T. (1959). Fundamentals of Ecology. Philadelphia: W.B. Saunders Co.
32. Odum, E. P. (1989). Ecology and Our Endangered Life-Support Systems. Sinauer Associates.
33. Begon, M., Townsend, C. R., Harper, J. L. (2019). Οικολογία: Από τα άτομα στα οικοσυστήματα. (Ελληνική Μετάφραση, Επιστημονική Επιμέλεια: Α. Δικαίου, Σ. Σγαρδέλης κ.ά.). Εκδόσεις Utopia.
34. Bergandi, D. (1995). "Crypto-reductionism" or "emergentism"? The inherent ambiguity of the ecosystem concept. Acta Biotheoretica, 43(4), 347–358.
35. Tyrrell, T. (2013). On Gaia: A Critical Investigation of the Relationship between Life and Earth. Princeton University Press.
36. Lovelock, J. E. (2000). Gaia: A New Look at Life on Earth. (3rd. ed,) Oxford University Press.
37. Joseph, L. E. (1990). Gaia: The Growth of an Idea. St. Martin's Press.
38. Blühdorn, I. (2007). Sustaining the unsustainable: Symbolic politics and the politics of simulation. Environmental Politics, 16(2), 251-275.
39. Gardiner, S. M. (2011). A Perfect Moral Storm: The Ethical Tragedy of Climate Change. Oxford University Press.
40. Forchtner, B. (Ed.). (2019). The Far Right and the Environment: Politics, Discourse and Communication. Routledge.
41. Berry, W. (1971). The Unforeseen Wilderness: An Essay on Kentucky’s Red River Gorge. University Press of Kentucky.
42. Βαρθολομαίος, Οικουμενικός Πατριάρχης. (2002). Μηνύματα και Ομιλίαι διά το Περιβάλλον. Εκδόσεις Σταμούλη.
43. International Union for Conservation of Nature. (1980). World conservation strategy: Living resource conservation for sustainable development. IUCN.
44. Biehl, J., Staudenmaier, P. (2011): Ecofascism Revisited: Lessons from the German Experience. New Compass Press. Porsgrunn.
45. Σερμπετζόγλου, Β., Ζέρβας, Μ. (2015): Οικοφασισμός. Παρελθόν και παρόν της οικολογίας των φασιστικών κομμάτων. Ουτοπία. Τεύχος 112. Αθήνα.
46. Santolini, F. (2024): Ecofascisti. Estrema destra e ambiente. Ed. Einaudi.
47. Saccomandi, V. (2025): La via fascista all’ambientalismo. Micro Mega Edizioni S. r. l.
48. Halada, L., Evans, D., Romão, C., Petersen, J.E. (2011). Which habitats of European importance depend on agricultural practices? Biodiversity and Conservation, 20(11), 2365–2378.
49. Cronon, W. (1996). The Trouble with Wilderness: Or, Getting Back to the Wrong Nature. Environmental History, Vol. 1, No. 1 (Jan., 1996).
50. Κατή, Β., Βλαχόπουλος, Κ. (2024), Μελέτη αντίκρουσης για την προστασία της φύσης στην περιοχή των βουνών της κεντρικής Εύβοιας (GR2420011) από την εγκατάσταση Αιολικών Σταθμών Παραγωγής Ενέργειας (ΜΠΕ: ΠΕΤ 2406011011). Εργαστήριο BCL, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα.
51. Pickett, S. T. A., White, P. S. (Eds.). (1985). The Ecology of Natural Disturbance and Patch Dynamics. Academic Press.
52. Ellen MacArthur Foundation. (2013). Towards the circular economy: Economic and business rationale for an accelerated transition. Ellen MacArthur Foundation.
53. Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2016). Πράσινη ανάπτυξη: Υιοθετώντας τις αρχές της κυκλικής οικονομίας.
54. Kirchherr, J., Reike, D., Hekkert, M. (2017). Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions. Resources, Conservation and Recycling, 127, 221–232.
55. OECD. (2012). Towards green growth: Monitoring progress. OECD Publishing.
56. Καλημέρης, Α. (2021). Πολιτική Οικολογία και Πράσινη Ανάπτυξη: Κριτικές προσεγγίσεις στην περιβαλλοντική διαχείριση. Εκδόσεις Κριτική.
57. Δημητρίου, Μ., Φωτίου, Ν. (2020). Πέρα από το Technofix: Πολιτισμικές και πολιτικές αποκρίσεις στην κλιματική κρίση. Νήσος.
58. Meadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J., Behrens, W. W. (1972). The limits to growth: A report for the Club of Rome's project on the predicament of mankind. Universe Books.
59. Bardi, U. (2011). The limits to growth revisited. Springer Science & Business Media.
60. Schumacher, E. F. (1973). Small is beautiful: Economics as if people mattered. Blond & Briggs.
61. Kirk, A. G. (2007). Counterculture green: The Whole Earth Catalog and American environmentalism. University Press of Kansas.
62. McAfee, A., & Brynjolfsson, E. (2020). More from less: The surprising story of how we learned to prosper using fewer resources—and what happens next. Scribner.
63. Huber, M., Schmidt, T., & Kaufmann, S. (2025). Empirical evidence of absolute decoupling in advanced economies: A critical review of green growth viability. Ecological Economics, 224, 108-121.
64. Costanza, R., d'Arge, R., de Groot, R., Farber, S., Grasso, M., Hannon, B., Limburg, K., Naeem, S., O'Neill, R. V., Paruelo, J., Raskin, R. G., Sutton, P., van den Belt, M. (1997). The value of the world's ecosystem services and natural capital. Nature, 387(6630), 253–260.
65. Justus, J., Colyvan, M., Regan, H., Maguire, L. (2009). Buying into intrinsic value? Trends in Ecology & Evolution, 24(4), 187–191.
66. Franklin, J. F. (1993). Preserving Biodiversity: Species, Ecosystems, or Landscapes? Ecological Applications, 3(2), 202-205.
67. Simberloff, D. (1998). Flagships, umbrellas, and keystones: Is single-species management passé in the landscape era? Biological Conservation, 83(3), 247–257.
68. Kareiva, P., Marvier, M. (2012). What is conservation science? BioScience, 62(11), 962–969.
69. Παπαδόπουλος, Κ. (2018). Συστηματική Οικολογία και Διαχείριση Οικοσυστημάτων. Θεσσαλονίκη. University Studio Press.
70. Yandle, B. (1983). Bootleggers and Baptists: The education of a regulatory economist. Regulation, 7, 12.
71. Μαυρομμάτης, Γ. (2021). Περιβαλλοντική Πολιτική και Κοινωνικά Διακυβεύματα: Η Ρητορική των ΜΚΟ στην Ελλάδα.: Εκδόσεις Κριτική.
72. Leader-Williams, N., Dublin, H. T. (2000). Charismatic megafauna as «flagship species». In Priorities for the Conservation of Mammalian Biodiversity (pp. 53–81). Cambridge University Press.
73. Chapin, M. (2004). A challenge to conservationists. World Watch Magazine, 17(6), 17–31.
74. Duffy, R. (2010). Nature crime: How we're getting conservation wrong. Yale University Press.
75. Veríssimo, D., MacMillan, D. C., Smith, R. J. (2011). Marketing and conservation: How to take a leaf out of the corporate playbook. Conservation Letters, 4(4), 275–285.
76. Tensen, L., Teske, P.R. (2025). Research monopolization in the biological sciences: Charismatic species are partly to blame. People and Nature, 7(11), 2986–3001.
77. Λουλούδης, Λ. (2019). Φύση, Κοινωνία, Επιστήμη στην Εποχή της Κρίσης: Δοκίμια Περιβαλλοντικής Ηθικής. Εκδόσεις Gutenberg.
78. Cooney, R., 2004. The Precautionary Principle in Biodiversity Conservation and Natural Resource Management. IUCN Policy and Global Change Series, No. 2.
79. Walker, W.E., Harremoës, P., Rotmans, J., van der Sluijs, J.P., van Asselt, M.B., Janssen, P. and Krayer von Krauss, M.P., (2003). Defining uncertainty in model-based decision support: a conceptual framework for uncertainty analysis. Integrated Assessment, 4(1), pp. 5-17.
80. European Commission. (2017). Environmental Impact Assessment of projects: Guidance on Scoping. Publications Office of the European Union.
81. ΣτΕ 172/2021, ΣτΕ 1692/2024 και ΣτΕ Ολ 26/2014.
82. Παπαπετρόπουλος, Α. (2004). Η εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και η αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Τόμος Τιμητικός του ΣτΕ – 75 χρόνια. Εκδόσεις Σάκκουλα.
83. Δελλής, Γ. (2005). Δίκαιο του Περιβάλλοντος: Φυσικό Περιβάλλον - Χωροταξία – Πολεοδομία. Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
84. Schoukens, H. (2017). Atmospheric nitrogen deposition and the Habitats Directive: Balancing between scientific uncertainty and precautionary principles. Journal for European Environmental & Planning Law. Nordic environmental law journal.
85. European Commission (2021). Assessment of plans and projects in relation to Natura 2000 sites – Methodological guidance on the provisions of Article 6(3) and (4) of the Habitats Directive 92/43/EEC.
86. European Environmental Agency: Reporting under Article 17 of the Habitats Directive: Explanatory Notes and Guidelines for the period 2019–2024.
87. European Environmental Agency: Guidelines on Concepts and Definitions: Article 17 of Directive 92/43/EEC (Habitats Directive).
88. ΔΕΕ, Υπόθεση C-127/02 (Waddenzee), Απόφαση του Δικαστηρίου της 7ης Σεπτεμβρίου 2004 (Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee).
89. Ν. 1650/1986, για την προστασία του περιβάλλοντος. (Α’160).
90. Καράκωστας, Ι. Κ. (2011). Περιβάλλον και Δίκαιο (3η έκδ.). Νομική Βιβλιοθήκη
91. Σιούτη, Γλ. (2018). Εγχειρίδιο Δικαίου Περιβάλλοντος (3η έκδ.). Εκδόσεις Σάκκουλα.
92. European Commission (2019). Commission notice — Managing Natura 2000 sites: The provisions of Article 6 of the 'Habitats' Directive 92/43/EEC.
93. Council Directive 92/43/EEC of 21 May 1992 on the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora. Official Journal of the European Communities, L 206.
94. Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Απόφαση της 11ης Απριλίου 2013, Peter Sweetman και λοιποί κατά An Bord Pleanála, Υπόθεση C-258/11.
95. Εκτελεστική Απόφαση της Επιτροπής 2011/484/ΕΕ: Σχετικά με το τυποποιημένο έντυπο πληροφοριών για τους τόπους Natura 2000.
96. Torsvik, V., Øvreås, L. (2002). Microbial diversity and function in soil: from genes to ecosystems. Current Opinion in Microbiology, 5(3), 240-245.
97. Thomas, S., Hosur, M., Pasquini, D., Jose Chirayil, C. (2024), Handbook of biomass. Springer.
98. Γεωργίου, Δ., Αντωνίου, Ε., Χατζημιχαηλίδης, Α. (2015), Διακριτές μαθηματικές δομές για την επιστήμη των υπολογιστών. Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις.
99. Συμβούλιο της Επικρατείας (Ολομέλεια & Τμήματα). Αποφάσεις υπ' αριθμό 2499/2012, 1492/2013, 1704/2017.
100. Μπάλιας, Γ. (2015). Η δέουσα εκτίμηση επιπτώσεων έργων και σχεδίων για τις περιοχές του δικτύου Natura 2000. Σε Συλλογικός Τόμος για το Δίκαιο Περιβάλλοντος. giorgosbalias.gr
101. Δελλής, Γ. (χ.χ.). Βιώσιμη ανάπτυξη: Οριακός δικαστικός έλεγχος ή χάραξη πολιτικής; Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. uoa.gr
102. Troumbis, A. Y. (2015). Environmental Impact Assessment and Biodiversity Conservation: Legal Precedents and Scientific Realities. Athens: Academic Publications.
103. Υ.Α.οικ. ΥΠΕΝ/ΔΔΦΠΒ/24776/985/2023). Καθορισμός στόχων διατήρησης φυσικών τύπων οικοτόπων του Παραρτήματος Ι και ειδών του Παραρτήματος ΙΙ της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ σε Ειδικές Ζώνες Διατήρησης και Τόπους Κοινοτικής Σημασίας του εθνικού οικολογικού δικτύου NATURA 2000. (Β’ 1807).
104. Υ.Α. οικ. ΥΠΕΝ/ΔΔΦΠΒ/50146/1786/2023). Καθορισμός και έγκριση στόχων διατήρησης για είδη ορνιθοπανίδας των παρ. 1 και 2 του άρθρου 4, της Οδηγίας 2009/147/ΕΚ στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) του εθνικού οικολογικού δικτύου NATURA 2000./2023 (Β’ 3118).
105. Robbins, P. (2019). Political ecology: A critical introduction (3rd ed.). Wiley-Blackwell.
106. Forsyth, T. (2003). Critical political ecology: The politics of environmental science. Routledge.
107. Κοψιδάς, Ο. (2023). Εθνικό, Ευρωπαϊκό και Διεθνές Θεσμικό Πλαίσιο για το Περιβάλλον. Πρακτικά Εργασιών 2ου Συνεδρίου Οικονομικής Παιδείας, Αθήνα 2 Ιουνίου 2022,ResearchGate.
108. Schneider, D. C. (2009). Quantitative Ecology: Measurement, Models and Scaling (2nd ed.). Academic Press.
109. Matthiopoulos, J. (2011). How to be a Quantitative Ecologist: The 'A to R' of Green Mathematics and Statistics. John Wiley & Sons.
110. Essington, T. E. (2021). Introduction to Quantitative Ecology: Mathematical and Statistical Modelling for Beginners. Oxford University Press.
111. Kitzes, J. (2022). Handbook of Quantitative Ecology. University of Chicago Press.
112. Borgatti, S. P., Mehra, A., Brass, D. J., Labianca, G. (2018). Network analysis in the social sciences. Oxford University Press.
113. Doyle, T., McEachern, D. (2015). Environment and politics (4th ed.). Routledge.
114. Κουτρούμπας, Γ. (2021). Περιβαλλοντική αδειοδότηση και δημόσια διοίκηση: Η επίδραση της γραφειοκρατίας και των πελατειακών σχέσεων στην εφαρμογή του περιβαλλοντικού δικαίου. Εκδόσεις Σάκκουλα
115. Zou, J., Zhang, L. (2025). Analyzing the influence of regulatory capture on environmental efficiency within institutional frameworks. Frontiers in Environmental Science, 13, Article 1550756.
116. Παπαδόπουλος, Δ. (2022). Κοινωνικά κινήματα και περιβαλλοντικός ακτιβισμός στην ύστερη νεωτερικότητα. Κριτική.
117. Dryzek, J. S. (2021). The politics of the earth: Environmental discourses (4th ed.). Oxford University Press.
118. Ρουσσόπουλος, Δ. (2017). Πολιτική οικολογία: Πέρα από τον περιβαλλοντισμό. Εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα
119. Scarce, R. (2016). Eco-warriors: Understanding the radical environmental movement (Updated ed.). Left Coast Press.
120. Carter, N. (2018). The politics of the environment: Ideas, activism, policy (3rd ed.). Cambridge University Press.
121. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2017). Communicating science effectively: A research agenda. National Academies Press.
122. Lewandowsky, S., Oberauer, K., Gignac, G. E. (2013). NASA faked the moon landing—Therefore, (climate) science is a hoax: An anatomy of the motivated rejection of science. Psychological Science, 24(5), 622-633.
123. Lilleker, D., Κολιαστάσης, Π. (2026). Ενημέρωση, παραπληροφόρηση και θεωρίες συνωμοσίας στην Ελλάδα. Αθήνα: διαΝΕΟσις.
124. Books' Journal (Αφιέρωμα). (2024). Θεωρίες συνωμοσίας και για τα Τέμπη: Ο ναρκισσισμός της άγνοιας. The Books' Journal, τεύχος 152.
125. Bate, R. (2017). What risk?: Science, politics and public health. Routledge. doi.org
126. Roozenbeek, J., Schneider, C.R., Dryhurst, S., Kerr. J., Freeman, A. L. J., Recchia, G., van der Bles A. M., van der Linden, S. (2020). Susceptibility to misinformation about COVID-19 around the world. Royal Society Open Science, 7(10), 201199.
127. Παπαδόπουλος, Α., Γεωργίου, Μ., Βασιλείου, Ε. (2026). Ψηφιακή παραπληροφόρηση, διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια και συμπεριφορές υγείας στην Ελλάδα. Ελληνική Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 154, 45-68.
128. Laffont, J.-J., Tirole, J. (1991). The Politics of Government Decision-Making: A Theory of Regulatory Capture. The Quarterly Journal of Economics, 106(4), 1089–1127.
129. Σπηλιωτόπουλος, Ε. (2017). Εγχειρίδιο διοικητικού δικαίου (15η έκδ.). Νομική Βιβλιοθήκη
130. Bourdieu, P. (1988). Homo Academicus. Stanford University Press.
131. Μακρυδημήτρης, Α. (2004). Διοίκηση και κοινωνία: Η δημόσια διοίκηση στην Ελλάδα. Εκδόσεις Θεμέλιο.
132. Σπανού, Κ. (2018). Μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση: Δομές, διοικητική κουλτούρα και πολιτικές. Εκδόσεις Παπαζήση.
133. Holder, J. (2014). Environmental assessment: Law, policy and the built environment. Cambridge University Press.--